Bir işletmenin alacak toplamı tek başına çok az şey söyler. 2 milyon TL alacağın bir kısmı henüz vadesi gelmemiş faturalardan, bir kısmı da aylardır ödenmeyen hesaplardan oluşabilir. İkisi aynı tutarda görünür ama riskleri çok farklıdır. Yaşlandırma raporu bu farkı görünür kılar.
Yaşlandırma raporu nedir?
Yaşlandırma raporu, açık kalan faturaları vadelerinden bugüne kaç gün geçtiğine göre gruplayan rapordur. Her fatura "vadesi gelmemiş", "1-15 gün gecikmiş", "16-30 gün gecikmiş" gibi bir dilime yerleştirilir. Böylece hangi tutarın ne kadar süredir beklediği tek bakışta görülür.
Muhasebede yaşlandırma, hem tahsilat önceliğini belirlemek hem de şüpheli alacakları erken fark etmek için kullanılır. Ay sonu raporlarında, banka görüşmelerinde ve yönetim toplantılarında en sık istenen tablolardan biridir.
Alacak yaşlandırma ile borç yaşlandırma arasındaki fark
İkisi aynı mantığın iki yüzüdür:
- Alacak yaşlandırma: müşterilerinizin size olan açık borçlarını vadesine göre gruplar. Tahsilat ekibi bu raporla çalışır.
- Borç yaşlandırma: sizin tedarikçilerinize olan borçlarınızı vadesine göre gruplar. Ödeme planlaması bu raporla yapılır.
Hesaplama yöntemi aynıdır; değişen yalnızca hangi tarafa bakıldığıdır. Bu yazıdaki örnekler alacak tarafından verildi, ama anlatılan her şey borç yaşlandırma için de geçerlidir.
Fatura yaşlandırma nasıl hesaplanır?
Her açık fatura için tek bir sayı hesaplanır:
Gecikme günü = bugünün tarihi - vade tarihi
Sonuç eksiyse fatura henüz vadesine gelmemiştir. Sıfırsa bugün vadelidir. Artıysa o kadar gün gecikmiştir. Fatura bu sayıya göre bir dilime yerleştirilir. Faturada vade girilmemişse genelde fatura tarihi vade kabul edilir.
Taksitli faturalarda her taksit ayrı bir vade olarak hesaplanmalıdır. Aksi halde üç taksitten yalnız biri gecikmiş bir fatura ya tamamı gecikmiş ya da hiç gecikmemiş gibi görünür.
Örnek yaşlandırma tablosu
| Müşteri | Vadesi gelmemiş | 1-15 gün | 16-30 gün | 31-60 gün | 60+ gün | Toplam |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A Ticaret | 120.000 | 40.000 | 160.000 | |||
| B Yapı | 35.000 | 80.000 | 115.000 | |||
| C Gıda | 60.000 | 90.000 | 150.000 | |||
| D Lojistik | 15.000 | 10.000 | 25.000 |
Bu tabloda en büyük alacak A Ticaret'te görünse de en acil müşteri C Gıda'dır: 90.000 TL'si iki aydan uzun süredir bekliyor. B Yapı'nın 80.000 TL'si de en geç 30 gün içinde 60+ dilimine geçecek. A Ticaret'in alacağının büyük kısmı ise henüz vadesine gelmemiş; burada yapılacak şey kısa bir hatırlatmadır.
Raporu okurken üç şeye bakın: en yaşlı dilimdeki tutar, bir sonraki dilime geçmek üzere olan tutar ve aynı müşterinin dilimler arasındaki dağılımı.
Raporu yanıltan en yaygın hatalar
Yaşlandırma raporu ancak beslendiği veri kadar doğrudur. Sahada en sık görülen sorunlar şunlardır:
Kapama yapılmamış olması. ERP'lerde gelen tahsilatın hangi faturayı kapattığının işlenmesine kapama ya da eşleştirme denir. Kapama yapılmazsa rapor hem faturaları hem tahsilatları ayrı ayrı açık gösterir. Toplam bakiye doğru çıkabilir ama tutarlar yanlış dilimlere dağılır: aslında ödenmiş eski bir fatura 60+ diliminde dururken, onu kapatması gereken tahsilat yakın tarihli bir dilimde eksi tutar olarak görünür.
Vade girilmemiş faturalar. Vade alanı boş bırakılan faturalar fatura tarihine göre yaşlanır. Vadeli satış yapan bir işletmede bu, faturaları olduğundan daha gecikmiş gösterir.
Dönem devrinde vadelerin kaybolması. Yeni mali yıla geçerken cari bakiyeler tek tutar olarak devredilirse eski faturaların kendi vadeleri kaybolur. Devir tutarı yılbaşı tarihiyle yaşlanır ve aylardır bekleyen bir alacak yeni gibi görünür.
Dövizli kapamalarda kur farkı. Dövizli faturalar farklı kurdan tahsil edildiğinde, kur farkı işlenmemişse cari bakiye ile yaşlandırma raporundaki toplam birbirini tutmaz.
Çek ve senetlerin karışması. Müşteriden alınan çek cari bakiyeyi düşürür ama para henüz tahsil edilmemiştir. Rapor bu durumda faturayı kapanmış gösterirken asıl risk çekin vadesine taşınmış olur. Çek ve senetleri ayrı izlemek gerekir.
ERP'lerde yaşlandırma raporu
Yaygın ERP'lerin hepsinde yerleşik bir yaşlandırma raporu var. Ortak noktaları şu: sonuç, tahsilatların hangi faturayı kapattığı bilgisine dayanır. Bu bilgi ya kullanıcının yaptığı kapamadan ya da raporun uyguladığı otomatik kurallardan gelir.
Logo: Borç Yaşlandırma Raporu ve onunla birlikte çalışan Borç Takip ekranı kullanılır. Rapor alınırken kapama için seçenek sunulur: mevcut kapamalarla çalışmak, kapanmamış kalemleri en eskiden başlayarak kapatmak ya da tümünü yeniden kapatmak. Tarih filtresi verilmezse ileri tarihli kapamaların sonucu etkileyebildiği unutulmamalıdır.
Netsis: Borç-Alacak Yaşlandırma Listesi ya da sürüme göre Tarih Aralı Yaşlandırma İcmali kullanılır. Sonucu cari kartta seçilen hesap tutma şekli belirler: yaşlandırma tipinde borçlar gelen ödemelerle vadeye bakılmadan, kayıt sırasıyla otomatik kapanır, özel hesap kapatma tipinde ise hangi kaydın neyle kapanacağını kullanıcı seçer.
Mikro: Cari bakiye yaşlandırma raporu (ekran no 046921) kullanılır. Kapama için borç-alacak eşleme ekranı ve otomatik kapama seçenekleri bulunur.
DİA: Cari Yaşlandırma Raporu kullanılır. Kapama için Borç Alacak Eşleştirme ekranı ve en eskiden kapatan bir "Fifo Kapat" seçeneği bulunur.
Rapor adları ve seçenekler sürüme göre farklılık gösterebilir. Hangi ERP'yi kullanırsanız kullanın, raporu almadan önce kapamaların güncel olduğundan emin olun.
Excel'de hızlı yaşlandırma tablosu
ERP'den açık faturaları Excel'e aldıysanız (A: müşteri, B: fatura no, C: vade tarihi, D: açık tutar) basit bir yaşlandırma tablosu birkaç formülle çıkar:
- E sütununa gecikme gününü yazın:
=BUGÜN()-C2(hücre biçimini Sayı yapın, yoksa tarih görünür) - F sütununa dilimi yazın:
=EĞER(E2<0;"Vadesi gelmemiş";EĞER(E2<=15;"0-15";EĞER(E2<=30;"16-30";EĞER(E2<=60;"31-60";"60+"))))Bu formülde bugün vadeli faturalar 0-15 dilimine girer. - Özet tablo (pivot) ile satırlara müşteriyi, sütunlara dilimi, değerlere açık tutarı koyun.
Bu tablo yalnız kapaması doğru yapılmış veriyle anlamlıdır. Ayrıca her ay elle yenilenmesi gerekir ve kimin hangi müşteriyle ilgileneceğini söylemez.
Dilimleri iş modelinize göre kurun
1-15, 16-30, 31-60 ve 60+ gün yaygın bir başlangıçtır ama tek doğru değildir. 60 gün vadeyle çalışan bir sektörde 10 günlük gecikme olağan sayılabilirken, 7 gün vadeyle çalışan bir işletmede aynı gecikme erken bir uyarıdır. Dilimleri kendi vade yapınıza ve tahsilat politikanıza göre belirleyin.
Tutar kadar davranışı da izleyin
Aynı gecikme gününde iki müşterinin riski farklı olabilir. Biri her ay birkaç gün geç öder ama mutlaka öder; diğeri ilk kez gecikiyordur ve verdiği ödeme sözünü tutmamıştır. Önceki ödeme düzeni, açık bakiyenin büyüklüğü, tutulmayan sözler ve iletişim geçmişi raporla birlikte değerlendirilmelidir.
Tahsilat Radar'da yaşlandırma nasıl çalışır?
Tahsilat Radar; Logo, DİA, Netsis ve Mikro'daki açık kalemleri salt okunur olarak okur, ERP'ye hiçbir kayıt yazmaz. Açık kalemleri en eski faturadan başlayarak cari bakiyeyle uyumlu hale getirir: ERP'de kapama eksikse en eski faturanın önce ödendiği varsayılır; böylece görünen açık kalemlerin TL toplamı carinin bakiyesiyle tutar.
Varsayılan dilimler Vadesi gelmemiş, Bugün vadeli, 1-15, 16-30, 31-60 ve 60+ gündür; yönetim panelinden değiştirilebilir. Dashboard'daki vade yaşlandırma grafiğinde bir dilime tıklandığında o dilimdeki açık faturaların listesi açılır. Dilim toplamları Excel ve PDF olarak alınabilir; açık fatura listesi de gecikme günüyle birlikte Excel'e aktarılır. Dilimler TL olarak hesaplanır; dövizli bakiyeler özet kartlarında ve listelerde kendi para biriminde ayrıca gösterilir.
Tahsilat Radar alacak tarafına odaklanır; tedarikçi borçlarını yaşlandırmaz. Asıl farkı, raporu yönetime sunulan bir tablo olmaktan çıkarıp günlük işe bağlamasıdır: görev oluştururken senaryo kuralları her cariyi gecikme günü, tutar ve gecikme seviyesine göre doğru senaryoya, kanala ve önceliğe yerleştirir; ERP'de ödeme görüldüğünde carinin açık görevleri kendiliğinden kapanır.
Tahsilat Radar'ı kendi ERP verinizle görmek ister misiniz? Demo planlayın.
Önce ekranlara bakmak isterseniz: ekran turu →
← Tüm blog yazıları